Arabuluculuk, uyuşmazlıkların çözümünde tarafsız bir üçüncü kişinin yani arabulucunun katılımını içeren bir yöntemdir. Taraflar arasında ortaya çıkan anlaşmazlıkları veya çatışmaları çözmek için arabuluculuk, mahkemeye başvurmadan daha hızlı, ekonomik ve dostane bir çözüm yolu sunar. Arabuluculuk sistemine hukuk sistemimizde birçok kanun ve yönetmelikte atıf yapılmakta olup temel olarak 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ve 24638 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu Yönetmeliğinde düzenlenmiştir.
Arabulucu, taraflar arasındaki iletişimi sağlar ve anlaşmazlığın temelinde yatan gerçek ihtiyaçları ve endişeleri anlamak için çaba gösterir. Taraflar arasında bir güven ortamı yaratır ve onları anlaşmaya varmaya teşvik eder. Arabulucu, tarafsız bir tutum sergiler ve çözüm bulma sürecinde yönlendirici ve destekleyici bir rol üstlenir.
Arabuluculuk süreci, gönüllülük esasına dayanır, yani tarafların katılımı tamamen isteğe bağlıdır. Süreç gizli ve güvenilir bir ortamda yürütülür. Böylece taraflar düşüncelerini daha rahat ifade edebilir. Arabuluculuk, tarafların kendi çözümlerini bulmalarına ve karşılıklı olarak kabul edilebilir bir anlaşma sağlamalarına odaklanır.
Netice olarak arabuluculuk, anlaşmazlıkların barışçıl biçimde çözülmesini teşvik eden etkili bir yöntemdir. Taraflar arasında iletişimi güçlendirir, uzlaşma kültürünü geliştirir ve daha sürdürülebilir sonuçlar elde etmeyi hedefler.
Arabulucunun görevleri nelerdir?
Arabulucu, bu süreçte karar veren kişi değildir. Taraflar uyuşmazlığı kendileri uzlaşarak çözer. Arabulucu, tarafların asıl uyuşmazlığını ve menfaatlerini tespit ederek tartışmalarını ve çözüm bulmalarını sağlamaya çalışır. Taraflar kendi çözümlerini üretir ve bunu yaparken birbirlerini anlamaya odaklanır. Tarafların çözüm üretemediği anlaşılırsa arabulucu bir çözüm önerisinde bulunabilir.
Arabulucu, seçildikten sonra tarafları en kısa sürede ilk toplantıya davet eder. Taraflar, emredici hukuk kurallarına aykırı olmamak kaydıyla arabuluculuk usulünü serbestçe kararlaştırabilir. Taraflarca kararlaştırılmamışsa arabulucu, uyuşmazlığın niteliğini, tarafların isteklerini ve uyuşmazlığın hızlı biçimde çözümlenmesi için gereken usul ve esasları göz önüne alarak faaliyeti yürütür. Niteliği gereği yalnızca hâkim tarafından yapılabilecek işlemler arabulucu tarafından yapılamaz.
Arabulucu görevini özenle, tarafsız biçimde ve şahsen yerine getirir. Arabulucu olarak görevlendirilen kişi, tarafsızlığından şüphe edilmesini gerektirecek önemli hâl ve şartların varlığı halinde bu hususta tarafları bilgilendirmekle yükümlüdür. Bu açıklamaya rağmen taraflar arabulucunun görev almasını birlikte isterse arabulucu görevi üstlenebilir veya sürdürmeye devam edebilir.
Arabulucu, taraflar arasında eşitliği gözetmekle yükümlüdür. Arabulucu, arabuluculuk yaptığı uyuşmazlıkla ilgili açılan davada daha sonra taraflardan birinin avukatı olarak görev alamaz. Arabulucu, faaliyetin başında tarafları arabuluculuğun esasları, süreci ve sonuçları hakkında gerektiği şekilde aydınlatmakla yükümlüdür.
Arabuluculuk sonunda tarafların anlaştıkları, anlaşamadıkları veya faaliyetin nasıl sonuçlandığı bir tutanakla belgelendirilir. Bu belge arabulucu, taraflar, kanuni temsilcileri veya avukatlarınca imzalanır. Belge taraflar, kanuni temsilcileri veya avukatlarınca imzalanmazsa sebebi belirtilerek yalnız arabulucu tarafından imzalanır. Tutanakta faaliyetin sonuçlanması dışında hangi hususların yer alacağına taraflar karar verir. Arabulucu, tutanak ve sonuçları konusunda taraflara gerekli açıklamaları yapar, taraflar hazır değilse uygun iletişim araçlarıyla bilgilendirme sağlar.
Kimler arabulucu olabilir?
Arabulucu olmak isteyen ve şartları sağlayan kişiler, Adalet Bakanlığı tarafından yapılacak yazılı sınava başvurabilir. Bakanlık, sınavın yeri, tarihi ve başvuru usulü gibi bilgileri Hukuk İşleri Genel Müdürlüğü ile Arabuluculuk Daire Başkanlığının internet sayfalarında ilan eder. Yazılı sınavda başarılı olan ve şartları sağlayanlar Arabulucular Siciline kaydolur. Sicile kayıt tarihinden itibaren arabuluculuk faaliyetine başlanabilir.
Arabulucu olmak için şartlar nelerdir?
Arabuluculuk faaliyeti yalnız sicile kayıtlı arabulucular tarafından yürütülebilir. Sicil Adalet Bakanlığı Arabuluculuk Daire Başkanlığı tarafından tutulur ve elektronik ortamda da yayımlanır. Sicilde arabulucunun sicil numarası, adı soyadı, iletişim bilgileri ve uzmanlık alanı gibi bilgiler yer alır.
6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanununun 20 nci maddesinde arabuluculuk siciline kayıt için gerekli şartlar düzenlenmiştir.
a Türk vatandaşı olmak.
b Mesleğinde en az beş yıllık kıdeme sahip hukuk fakültesi mezunu olmak.
c Tam ehliyetli olmak.
ç Türk Ceza Kanununun 53 üncü maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile kasten işlenen bir suçtan dolayı bir yıldan fazla hapis cezası almamış olmak veya affa uğramış olsa dahi Devletin güvenliğine karşı suçlar, anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık, gerçeğe aykırı bilirkişilik yapma, yalan tanıklık ve yalan yere yemin suçlarından mahkûm olmamak.
d Terör örgütleriyle iltisaklı veya irtibatlı olmamak.
e Arabuluculuk eğitimini tamamlamak ve Bakanlıkça yapılan yazılı sınavda başarılı olmak.
Yazılı sınavda başarılı olanların sicile kayıt başvurusu yapması ve şartları taşıdıklarının tespiti üzerine sicil kaydı gerçekleştirilir.
Arabulucu olmak isteyenler ne yapmalı?
Arabulucu olmak isteyen en az beş yıllık kıdeme sahip hukuk fakültesi mezunları öncelikle Adalet Bakanlığınca eğitim izni verilen kuruluşlarda arabuluculuk eğitimi almak zorundadır. Bakanlıkça izin verilen eğitim kuruluşlarının listesi Bakanlığın internet sitesinde yayımlanır.
Eğitimi başarıyla tamamlayanlara eğitim kuruluşu tarafından belge verilir. Yazılı sınava başvuruda bu belge istendiğinden önce eğitime katılmak gerekir. Uygulamada bu eğitime temel arabuluculuk eğitimi denir.
Yazılı sınav ilanı Bakanlığın internet sitesinden takip edilmeli ve ilanda belirtilen şekilde başvuru yapılmalıdır. Sınavda başarılı olan adaylar daha sonra ilanları takip ederek sicile kayıt başvurusunu UYAP Arabulucu Portal üzerinden yapar. Başvuruların incelenmesi sonrasında sicil kayıt işlemleri tamamlanır.
Zorunlu dava şartı arabuluculuk nedir?
Özel hukuk uyuşmazlıklarının bir kısmında dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartı olarak düzenlenmiştir.
Dava şartı arabuluculuk zorunluysa davacı, arabuluculuk sonunda anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağın aslını veya arabulucu tarafından onaylanmış örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır. Bu yapılmazsa mahkeme davacıya son tutanağın bir haftalık kesin süre içinde sunulması için ihtarlı davetiye gönderir. Süresinde sunulmazsa dava usulden reddedilir. Arabulucuya başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa dava şartı yokluğundan usulden ret kararı verilir.
İşçi işveren uyuşmazlıkları
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi ve işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade taleplerinde, 01.01.2018 tarihinden itibaren dava açmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır.
7445 sayılı Kanun ile 01.09.2023 tarihinden itibaren yürürlüğe girmek üzere İş Mahkemeleri Kanununun 3 üncü maddesine eklenen düzenleme ile, bu alacak ve tazminatla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları bakımından da dava şartı arabuluculuk kapsamı genişletilmiştir.
Ticari uyuşmazlıklar
01.01.2019 tarihinde yürürlüğe giren 7155 sayılı Kanun ile Türk Ticaret Kanununa eklenen 5/A maddesi uyarınca, ticari davalardan konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat taleplerinde dava açmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır.
7445 sayılı Kanun ile 01.09.2023 tarihinden itibaren yürürlüğe girmek üzere 5/A maddesindeki kapsam genişletilmiş ve para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları bakımından da dava şartı arabuluculuk düzenlenmiştir.
Tüketici uyuşmazlıkları
7251 sayılı Kanun ile 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkındaki Kanuna eklenen 73/A maddesi uyarınca, tüketici mahkemelerinde açılacak tüketici uyuşmazlıklarına ilişkin davalarda arabuluculuk dava şartıdır.
Bazı uyuşmazlıklarda dava şartı olarak arabuluculuk
Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti kanunundan kaynaklanan uyuşmazlıklar ve komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar bakımından da 01.09.2023 tarihinden itibaren yürürlüğe girmek üzere dava şartı arabuluculuk düzenlenmiştir.
Madde 18 B Aşağıdaki uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.
a Kiralanan taşınmazların 2004 sayılı Kanuna göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler hariç olmak üzere kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar.
b Taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar.
c 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunundan kaynaklanan uyuşmazlıklar.
ç Komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar.