Franchising Sözleşmesi Nedir
Franchising sözleşmesi ya da diğer adıyla isim hakkı sözleşmesi, isim hakkı verenin bir markayı ve işletme modelini kullanma ve o marka adı altında iş yapma hakkını isim hakkı alana verdiği sözleşmelere verilen addır. Bir markanın veya işletme modelinin başka bir kişi ya da şirkete lisanslama yoluyla aktarılmasını sağlayan bir anlaşmadır. Franchising sözleşmesi, taraflar arasında hak ve yükümlülükleri belirleyen bir sözleşmedir.
Franchising Sözleşmesinin Özellikleri Nelerdir
Franchising sözleşmesi, tam iki tarafa borç yükleyen, ivazlı, rızai, sürekli borç doğuran ve çerçeve sözleşme özelliklerini taşır. Bu sözleşme türü, sözleşmenin her iki tarafına da borç yükler. Yani taraflar karşılıklı olarak birtakım edimleri üstlenir.
Franchising Sözleşmesinin Tarafları Kimlerdir
Franchising sözleşmesinin tarafları franchise alan ve franchise veren olarak tanımlanabilir.
Franchise veren taraf, marka ve isim hakkının kullanılmasına rıza gösteren, asıl marka ve isim hakkı sahibidir. Franchise alan taraf ise işbu marka veya ismi kullanma hakkını talep eden kişidir.
Franchising Sözleşmesinin Unsurları Nelerdir
Franchise sözleşmesi, çeşitli unsurları içeren bir anlaşmadır. Uygulamada öne çıkan unsurlar aşağıdaki şekilde özetlenebilir.
Konsept ilkesi: Franchise sözleşmesi, franchise verenin işletme konseptini franchise alanla paylaşmasını içerir. Bu kapsamda marka değeri, işletme modeli, ürün veya hizmet standartları ve pazarlama stratejileri gibi unsurlar bütünlük oluşturur.
Ücret: Sözleşme, franchise alanın franchise hakkını kullanma karşılığında ödeyeceği bedelleri düzenler. Bu bedeller çoğunlukla başlangıç ücreti, devam eden royalty ödemeleri ve reklam katkı payı şeklinde belirlenir.
İşbirliği ve tedarik zinciri: Franchise sözleşmesi, taraflar arasındaki işbirliğini ve uygulamadaki dikey entegrasyonu düzenler. Franchise alanın belirlenmiş tedarikçilerle çalışma zorunluluğu öngörülebilir. Bu işbirliği, marka bütünlüğü ve hizmet standardının korunması açısından önem taşır.
Hak ve yükümlülüklerin tanımlanması: Sözleşme, tarafların hak ve yükümlülüklerini açık biçimde belirler. Marka kullanım koşulları, işletme standartlarına uyum, reklam ve pazarlama süreçleri, gizlilik, ticari sırların korunması, fikri mülkiyet hakları, uyuşmazlık çözüm yöntemleri ve sona erme koşulları bu başlık altında değerlendirilir.
Sürekli iş ilişkisi: Franchise sözleşmesi, taraflar arasında süreklilik arz eden bir iş ilişkisi kurar. Taraflar sözleşme süresince tekrarlayan edimlerle yükümlülüklerini yerine getirir.
Çok katmanlı sözleşme yapısı: Franchise sözleşmesi çoğu zaman çerçeve sözleşme niteliği taşır ve altında ek protokoller veya tamamlayıcı sözleşmeler bulunabilir. Bu yapı, ilişkinin yönetimi ve sürekliliği açısından esneklik sağlar.
İşletme özgürlüğü: Franchise alan, kendi adına bağımsız bir işletme olarak faaliyet gösterir. Franchise veren ise çoğunlukla doğrudan işletme yönetimini üstlenmez, ancak standartlara uyumu denetler.
Özgünlük: Franchise ilişkisi, franchise verenin sunduğu özgün iş modeli ve organizasyon yapısına dayanır. Pazarlama teknikleri, ürün veya hizmet standardı ve fikri mülkiyet unsurları bu sistemin temel parçalarıdır.
Karşılıklı değer paylaşımı: Franchise alan, başlangıçta belirli bir bedel ve devamında sabit ücret veya cirodan pay şeklinde ödeme yapar. Franchise veren ise marka kullanım hakkı, know how, eğitim ve destek mekanizmaları ile karşılık verir.
Karşılıklı anlaşma ve uyum: Franchise sözleşmesi, taraflar arasında uyumlu irade beyanlarını ve işbirliğini gerektirir. Standartların korunması ve marka bütünlüğü için bu uyum önemlidir.
Franchising Sözleşmesinde Ücret Unsuru
Franchise sözleşmesi ivazlı bir sözleşmedir. Genel olarak franchise alan sözleşmenin başında bir bedel öder ve devamında aylık olarak sabit bir ücret veya ciro üzerinden belirlenen bir oranı franchise verene ödemeyi kabul eder.
Franchising Çeşitleri Nelerdir
Franchise sözleşmeleri farklı türlerde olabilir ve her bir türde farklı unsurlar öne çıkabilir. Uygulamada görülen bazı franchising türleri aşağıdaki gibidir.
Ürün franchisingi: Franchise alanın, franchise verenin ürünlerini üretmeyi veya pazarlamayı üstlendiği sözleşme türüdür. Franchise alan, franchise verenin markasını ve sınai haklarını kullanır. Amaç çoğunlukla ürünün tanıtımı ve satışının artırılmasıdır.
İşletme franchisingi: Franchise alan, franchise verenin adını ve markasını kullanmanın yanında işletmeyi kurma ve işletme süreçlerini yönetme yükümlülüklerini de üstlenir. Ürün franchisingine kıyasla daha kapsamlıdır ve franchise verenin eğitim, denetim ve destek rolü daha belirgindir.
Mal franchisingi: Franchise alanın üretim yapmadan franchise verenin ürettiği malları satmak ve tüketiciyi bilgilendirmekle yükümlü olduğu sözleşme türüdür. Sözleşmenin konusu, malların tüketiciye sunulmasıdır.
Hizmet franchisingi: Sözleşme konusu mal değil hizmettir. Franchise alan, franchise verenin talimatları doğrultusunda hizmeti hazırlar ve tüketiciye sunar.
Üretim franchisingi: Franchise alanın franchise verenin sağladığı hammaddeleri üretmek veya bu hammaddeleri işleyerek satmakla yükümlü olduğu sözleşme türüdür. Franchise alan, franchise verenin üretim süreçlerini takip eder ve marka altında üretim yapar.
Örneğin büyük bir restoran zincirinde kullanılacak ürünlerin temini için belirli üreticilere franchising verilebilir. Franchise alan üretici, ilgili marka için üretim yapar ve belirlenen standartlara uyar.
Dağıtım franchisingi: Franchise alanın üretim yapmadan franchise verenin ürettiği malları markasıyla birlikte dağıtıp satmakla yükümlü olduğu sözleşme türüdür.
Franchise sözleşmeleri türlerine göre karma özellikler barındırabilir. Zira franchise sözleşmeleri, kanunlarda tanımlanmış birden çok sözleşme tipinin unsurlarını bir arada taşıyan karma nitelikli sözleşmelerdendir.
Franchising Sözleşmesi Nasıl Sona Erer
Franchise sözleşmesi belirli süreli olarak yapılabilir. Bu durumda süre dolduğunda sözleşme, ayrıca bir bildirime gerek kalmaksızın kendiliğinden sona erebilir.
Sözleşmede sona erme şartları ayrıca düzenlenmiş olabilir. Örneğin sözleşmenin yıllık olarak yenileneceği kararlaştırılmışsa, bitime belirli bir süre kala taraflardan birinin bildirimiyle sözleşmenin sona erdirilebileceği hüküm altına alınabilir. Bu durumda sona erdirmek isteyen taraf bildirim yaparak sözleşmeyi feshedebilir.
Taraflar açısından sözleşmenin çekilmez hale gelmesi veya sözleşmenin temelinin çökmesi gibi hallerde olağanüstü fesih yoluyla sona erdirme gündeme gelebilir.
Taraflardan birinin ölümü, fiil ehliyetini kaybetmesi veya iflası gibi sebeplerle franchise sözleşmesi kural olarak sona erebilir. Ancak sözleşmede bu hallerin sonuçları ayrıca düzenlenmiş olabilir.
Örnek Kararlar
- Yargıtay 19. Hukuk Dairesi 2001/819 Esas 2001/4917 Karar
Franchising bir ürün veya hizmetin imtiyaz hakkına sahip tarafın belirli bir süre şart ve sınırlamalar dahilinde işin yönetim ve organizasyonuna ilişkin bilgi ve destek sağlamak suretiyle imtiyaz hakkına konu ticari işleri yürütmek üzere ikinci tarafa verdiği imtiyazdan doğan uzun dönemli ve sürekli bir iş ilişkileri bütünü olup, birbirinden bağımsız iki taraf arasında meydana gelen sözleşmesel ilişkidir.
- Yargıtay 11. Hukuk Dairesi 2013/7163 Esas 2013/12942 Karar 20.06.2013
Kararda özetle, sözleşmede haklı fesih şartlarının düzenlendiği, fesih hakkının kullanılabilmesi için yazılı ihbar şartına uyulması gerektiği, bu şartlara uyulmadan yapılan feshin kusur doğurabileceği değerlendirilmiştir. Ayrıca franchise giriş bedelinin sözleşmede hak edilmiş kazanç olarak düzenlenip geri ödenmeyeceğinin kararlaştırıldığı durumlarda, mahkemenin bu hükmü değerlendirerek karar kurması gerektiği vurgulanmıştır.